PzKpfw I i jego warianty (VI)

Zgodnie z wcześniejszą obietnicą, dzisiejszy wpis będzie traktował między innymi o wariantach PzKpfw I produkowanych na eksport - LKA i LKB. Początki tych konstrukcji mogą być nieco konfundujące, głównie przez zamieszanie przy nazwach tych czołgów. Pierwsze wzmianki o nich (Spielberger) pochodzą z 1932 r. - wówczas firma Krupp zaprezentowała Waffenamtowi czołg LKA (Landswerk Krupp A), który później otrzymał nazwę LaS. Pod koniec roku Krupp rozpoczął produkcję zerowej serii pięciu ulepszonych czołgów LKA - LKB (Landswerk Krupp B), które zostały ukończone we wrześniu 1933 r. Z kolei Ledwoch wspomina o LKA 1A - pojedynczym czołgu doświadczalnym z 1935-36 r. wyposażonym w wysokoprężny silnik Krupp M601 o mocy 60KM. We wszystkich przypadkach mamy do czynienia z kolejnymi wersjami PzKpfw I, ale noszącymi inne oznaczenia.

Tworzone z myślą o sprzedaży za granicą czołgi również nosiły nazwę LKA, ale tym razem skrót ten oznaczał Leichte Kampfwagen Ausland, czyli po prostu lekki pojazd bojowy przeznaczony na eksport. Z kolei LKB to skrót od Leichte Kampfwagen B, niekiedy literę B w nazwie uważa się za odniesienie do Bułgarii, czyli kraju, dla którego pojazd ten był produkowany. Ich początki sięgają 1936 r. - wzmianki o powstaniu szkiców koncepcyjnych ważącego 5.4 t LKA oraz propozycja stworzenia LKB pojawiają się w raportach finansowych firmy Krupp. Dla porządku zajmę się najpierw tym pierwszym czołgiem.

Początkowo LKA miał mieć masę ograniczoną do czterech ton i jak najmniejsze rozmiary. Uzbrojenie miał stanowić karabin maszynowy produkcji Rheinmetall lub szwajcarskiej firmy Solothurn (ostatecznie stanęło na identycznych karabinach maszynowych jak w PzKpfw I Ausf. A - 7.92mm MG13k). W lipcu 1936 r. zadecydowano, że pełny projekt dwuosobowego czołgu miał zostać ukończony do października. Masa bojowa pojazdu wzrosła do 4.5 t, zaś silnik produkcji Kruppa o mocy 85KM miał pozwalać na rozwinięcie prędkości 50km/h. Pod koniec 1936 r. Krupp uzyskał od Wa Prüf 6 pozwolenie na produkcję czołgu z zastrzeżeniem, że wszelkie szczegóły dotyczące konstrukcji miały zostać przedstawione departamentowi przed rozpoczęciem sprzedaży. W październiku 1937 r. Heereswaffenamt nałożył na Krupp dodatkowe restrykcje odnośnie LKA w celu ochrony niemieckich wynalazków i ulepszeń przed skopiowaniem przez inne państwa. Przez cały rok 1937 trwały testy LKA 1. Pomimo testów z ośmiocylindrowym silnikiem Forda, ostatecznie w czołgu zamontowano silnik Krupp M311 o mocy 85KM. W maju 1938 r. budowa czołgu została zakończona, nie był on później produkowany seryjnie, nie został on także sprzedany.

LKA 1

W październiku 1936 r. Krupp postanowił zastąpić jeden z kaemów uzbrojeniem większego kalibru - 20mm MG (Rhm), na co uzyskał zgodę od Wa Prüf 6 (zgodę na sprzedaż wydał zaś Waffenamt w marcu 1937 r.). Konstrukcja nowego czołgu - LKA 2 - miała zakończyć się w sierpniu. Ostatecznie ważący 5.2 tony pojazd był gotowy do zaprezentowania klientom dopiero w maju 1938 r. i - podobnie jak poprzednik - nie był produkowany seryjnie. Warto dodać jako ciekawostkę, że LKA 2 został przez brytyjski wywiad mylnie określony jako prototyp PzKpfw II. Istniał jeszcze jeden projekt czołgu opartego na LKA - 2cm KAv. Litera 'v' w nazwie odnosi się do 'verstärktem Panzer' - pojazd ten miał mieć grubszy pancerz (ok. 30mm) w porównaniu do LKA 2, ważyć 7 ton i być wyposażony w silnik Kruppa o mocy 130KM. 

LKA 2

LKB 1 we wstępnych założeniach miał być wyposażony w ośmiocylindrowy, chłodzony powietrzem silnik Kruppa o mocy 80KM (planowano wykorzystać go także w Kleintraktorze, pomysł nie doczekał się realizacji) - później zdecydowano się na wspomniany wyżej Krupp M311. Pod koniec 1936 r. Waffenamt wyraził zgodę na wykorzystanie podwozia z PzKpfw I Ausf. A oraz wieży i nadbudówki z Ausf. B. Tył kadłuba został zaś przebudowany by zmieścić w nim nowy silnik. Budowa czołgu zakończyła się w lutym lub marcu 1937 r.

LKB 1 (za Panzer Tracts)

Tuż po tym Krupp postanowił stworzyć w ciągu kolejnego półrocza następną konstrukcję - LKB 2, tym razem opartą na wydłużonym podwoziu z PzKpfw I Ausf. B, ale z ponownie z silnikiem Krupp M311 (oryginalny PzKpfw I Ausf. B używał silnika Maybach NL38TR). Dopiero w lutym 1938 r. gotowe było podwozie (ale jeszcze bez silnika), zaś cały czołg zbudowano w ciągu kolejnych miesięcy wykorzystując wieżę i nadbudówkę z LKB 1.

LKB 2 (za Panzer Tracts)

Również w lutym 1937 r. dyskutowano nad stworzeniem pojazdu szkolnego z wydłużonym zawieszeniem, który miał być sprzedany Szwedom. Zamierzano przerobić podwozie Krupp-Traktora i zamontować w nim silnik M311. W marcu pojazd otrzymał nazwę LKB 3, w lipcu lub sierpniu została ukończona jego budowa, zaś we wrześniu i październiku przeprowadzono testy. Do końca roku stało się jasne, że plany sprzedaży tego pojazdu spaliły na panewce, a konstrukcję tą przekazano do dyspozycji Waffenamtu. Między lutym a wrześniem 1937 r. rozważano także stworzenie wersji LKB z przerobioną wieżą, do której można byłoby zamontować działko kalibru 2cm, ale do realizacji tego pomysłu nie doszło.

LKB 3 (za Panzer Tracts)

Ostatecznie żadna z wersji LKA i LKB nie została sprzedana za granicę (oprócz wspomnianych Bułgarii i Szwecji w planach był także eksport do m. in. Turcji, Szwajcarii, Japonii i kilku państw Ameryki Południowej). Jedynie oryginalne PzKpfw I w wersjach A i B były przekazywane państwom sojuszniczym lub zaprzyjaźnionym z Niemcami. Jeden PzKpfw I Ausf. B został sprzedany Węgrom w 1938 r. jako pojazd szkoleniowy - możliwe, że kolejne czołgi tego typu Węgrzy otrzymali w 1942 r., takim 'prezentem' obdarzone zostały być może także armie chorwacka i fińska. Przypomnę jeszcze, że 102 czołgi PzKpfw I w wersjach A i B oraz kleiner Befehlspanzerkampfwagen brały udział w hiszpańskiej wojnie domowej, a na półwyspie iberyjskim były wykorzystywane do połowy lat 40.

W połowie 1936 r. Chiny kupiły piętnaście PzKpfw I Ausf. A, które zostały dostarczone do Azji w czerwcu 1937 r. Wobec żałosnych środków transportu czołgi dotarły do Nankinu niejednokrotnie poważnie uszkodzone, o co Chińczycy próbowali oskarżać Niemców. Ukształtowanie terenu okazało się dla owych czołgów wyjątkowo niekorzystne - mogły poruszać się najwyżej po polach ryżowych, problemem było wjechanie na półtorametrowe groble, które oddzielały owe pola. Chiński klimat sprawiał, że właściwie wszystkie elementy PzKpfw I szybko się przegrzewały. Chińczycy oczywiście wytknęli także zbyt słabe uzbrojenie czołgu. Zakupione pojazdy okazały się mimo wszystko przydatne podczas walk w Szanghaju, następnie zaś były wykorzystywane w obronie Nankinu. Co najmniej jeden z nich został później zdobyty przez Japończyków.

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-2
• Janusz Ledwoch - Panzer I
• Janusz Ledwoch - Czołgi niemieckie 1933-1945
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com

PzKpfw I i jego warianty (V)

W dzisiejszym artykule zajmę się typowo bojowymi przeróbkami czołgów PzKpfw I. Pierwszą z nich było samobieżne działo przeciwpancerne 4.7cm PaK(t) (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B, potocznie znane jako Panzerjäger I (tutaj wypada podkreślić, że częste nazywanie tego pojazdu niszczycielem czołgów jest błędne). Pomysł stworzenia takiego pojazdu powstał jeszcze pod koniec 1939 r. Część wycofywanych PzKpfw I zamierzano przebudować na działa samobieżne zdolne do skutecznej walki z czołgami wroga (uzbrojone w karabin maszynowy PzKpfw I oczywiście nie miały na to większych szans). Pierwotnie zamierzano użyć armaty PaK 38 kalibru 5cm, ale przedłużające się nad nią prace skłoniły niemieckich konstruktorów do szukania innego rozwiązania. Zdobyte w Polsce armaty przeciwpancerne wz. 36 kalibru 3.7cm i czeskie 3.7cm PaK(t) 36 uznano za niewystarczające, wykorzystano więc również czeskie działo 4.7cm PaK(t) 38 L/43.4. 

Modyfikacje przeprowadzone w marcu 1940 r. w berlińskich zakładach Altmärkischen Kettenfabrik GmbH obejmowały demontaż nadbudówki i wieży, umieszczenie wybranego działa i obudowanie go  z przodu i boków osłonami pancernymi o grubości do 14.5mm. W marcu zmodyfikowano 40 czołgów, w kwietniu - 50, a w maju 1940 r. - kolejne 42. W lutym 1941 r. powrócono do pomysłu i przerobiono kolejne 70 czołgów (zajmowały się tym Skoda i Daimler-Benz). Niewielka liczba pojazdów była uzbrojona w działo 3.7cm Pak 35/36 L/45, możliwe także, że kilka z nich otrzymało planowane wcześniej 5cm PaK 38 L/60. 

4.7cm PaK(t) (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B

4.7cm PaK(t) (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B wzięły udział w kampanii na Zachodzie w 1940 r. oraz w walkach w północnej Afryce rok później. O ile tam jeszcze wykazały swoją skuteczność w starciach z czołgami brytyjskimi i francuskimi, o tyle na froncie wschodnim okazały się mało przydatne. Ze względu na małą siłę ognia nie stanowiły dużego zagrożenia dla pojazdów radzieckich, ale mimo tego walczyły w Rosji aż do końca 1943 r.

Kolejną przeróbką z tego okresu było samobieżne działo piechoty 15cm sIG (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B, znane także jako Geschützwagen I für 15cm sIG (sIG - schwere Infanterie Geschütz - ciężkie działo piechoty, Sf - Selbstfahrlafette - działo samobieżne, Geschützwagen - podwozie działa samobieżnego). Modyfikacja ta powstała na początku 1940 r., pojazd miał zapewnić piechocie natychmiastowe wsparcie ogniowe. W lutym w zakładach Altmärkischen Kettenfabrik GmbH (w&nbspskrócie Alkett) z 38 PzKpfw I Ausf. B zdemontowano nadbudówki i wieże, na kadłubach zamontowano zaś ciężkie działa piechoty 15cm sIG L/11.4, które obudowano z trzech stron osłonami pancernymi o grubości 10mm - zapewniały one ochronę załodze tylko z przodu i boków, tył i góra były otwarte. 

15cm sIG (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B

Uzyskane w ten sposób działa samobieżne posłużyły przy formowaniu sześciu kompanii (701-706 sIG (Sf) Kompanien), które zostały przydzielone do dywizji pancernych przed rozpoczęciem kampanii we Francji i Beneluksie. Podczas walk w maju i czerwcu 1940 r. wykazały się efektywnością w walce - pomimo niezdarnego wyglądu i poważnego przeciążenia podwozia (samo działo ważyło 1.8 t, skutkowało to o wiele gorszą mobilnością w porównaniu do PzKpfw I Ausf. B) pojazd okazał się nad wyraz solidny. Jego karierę złamała jednak słaba infrastruktura na Bałkanach i w Rosji, która ujawniła wszelkie niedostatki 15cm sIG (Sf) auf PzKpfw I Ausf. B. Ostatnie działa samobieżne tego typu odnotowano w składzie 704 sIG Abteilung z 5. Panzer-Division w połowie 1943 r. Chociaż historia tego pojazdu jest stosunkowo krótka, to otworzył on jednak drogę kolejnym podobnym i niezwykle skutecznym konstrukcjom.

Czołgi PzKpfw I, tym razem w wersji A, posłużyły także do stworzenia samobieżnego działka przeciwlotniczego. 2cm FlaK 38 (Sf) auf PzKpfw I Ausf. A, bo tak nazywał się ten pojazd (potoczna nazwa to Flakpanzer I), powstał w zakładach Alkett na początku 1941 r. Możliwe, że przy produkcji wykorzystano podwozia z&nbspopisywanego przeze mnie wcześniej Munitionsschlepper auf PzKpfw I Ausf. A. Wybór PzKpfw I Ausf. A jako podstawy dla tej konstrukcji nie był zbyt szczęśliwy - ponownie dały o sobie znać problemy z przeciążonym podwoziem, poza tym użyte kadłuby były zwyczajnie zużyte kilkuletnią eksploatacją. Produkcja zatrzymała się na 24 pojazdach, w które został wyposażony 614 FlaK Abteilung. Ostatnie wozy zostały stracone w styczniu 1943 r. w Stalingradzie.

2cm FlaK 38 (Sf) auf PzKpfw I Ausf. A

Ostatnia konstrukcja to polowa przeróbka z 1941 r. Idea czołgu wyposażonego w miotacz ognia zrodziła się w wyniku doświadczeń z hiszpańskiej wojny domowej (takimi pojazdami dysponowali wówczas Włosi i Sowieci). Hiszpańscy nacjonaliści przerobili w ten sposób jeden czołg PzKpfw I Ausf. B, zaś Niemcy czekali z taką modyfikacją aż do roku 1941 r. Podczas oblężenia Tobruku pionierzy z 5. leichte Division zastąpili jeden z karabinów maszynowych w PzKpfw I Ausf. A plecakowym miotaczem ognia kleine Flammenwerfer 40. Rozbieżności pojawiają się w możliwościach tego miotacza - mógł oddać od 3 do nawet 12 'strzałów' na odległość 25-40m. Był używany do niszczenia umocnień i bunkrów, okazał się także skuteczny w walce z piechotą. Używane są dwie nazwy - kleine Flammenwerfer 40 auf PzKpfw I Ausf. A lub po prostu Flammpanzer I.

kleine Flammenwerfer 40 auf PzKpfw I Ausf. A

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Walter J. Spielberger, Uwe Feist - Sturmartillerie
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 10
• Janusz Ledwoch - Panzer I
• Janusz Ledwoch - Flammpanzer
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com

PzKpfw I i jego warianty (IV)

Na początek drobna errata odnośnie poprzedniego wpisu, a dokładniej zdjęcia przedstawiającego leichte (Funk) Panzerwagen. Otóż jest to oczywiście zdjęcie tego pojazdu, znajduje się także w książce Spielbergera, tyle że z podpisem 'Ein kleiner Panzerbefehlswagen auf dem Fahrgestell des Panzer I Ausführung A'. Myślę więc, że potwierdza to hipotezę o tym, że leichte (Funk) Panzerwagen i kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. A to ten sam pojazd.

Jak już wspominałem wcześniej, PzKpfw I już w 1939 r. były stopniowo wycofywane i przystosowywane do pełnienia innych zadań - na przykład jako pojazdy amunicyjne. Jeszcze przed kampanią w Polsce 51 PzKpfw I Ausf. A zostało poddanych przeróbkom - zdemontowano wieżę, a nadbudówkę pokryto pancerną płytą z segmentowym włazem. Tak powstała konstrukcja - Munitionsschlepper auf PzKpfw I Ausf. A - mogła z powodzeniem dostarczać zaopatrzenie do czołgów pod ogniem przeciwnika i w takiej roli wzięła udział podczas walk w Polsce i we Francji. Od wiosny 1942 r. przestarzałe PzKpfw I Ausf. A & B były konwertowane na pojazdy amunicyjne poprzez zastąpienie wieży stalową skrzynią pokrytą plandeką. Kolejny rozkaz z początku 1943 r. nakazywał stworzenie pojazdu o nazwie Munitionsschlepper ohne Aufbau, jednakże najczęściej demontowano same wieże (w późniejszych latach służyły one do budowy fortyfikacji). Modyfikacje z lat 1942-43 nosiły oznaczenie Munitionsschlepper auf PzKpfw Ia und Ib.

Munitionsschlepper auf PzKpfw I Ausf. A

Munitionsschlepper auf PzKpfw Ia und Ib - a może po prostu Pionier-Kampfwagen I?

Kolejny pojazd sprawił mi nieliche kłopoty. 4 marca 1940 r. powstał rozkaz nakazujący stworzenie kompanii pionierskiej (Panzer-Pionier-Kompanie) w każdej dywizji pancernej. Spielberger wzmiankuje, że zgodnie z rozkazem z 6 marca 1940 r. kompanie te miały być wyposażone w pojazdy o nazwie Pionier-Kampfwagen I stworzone w oparciu o PzKpfw I Ausf. B. Wieża została z niego usunięta, zaś nadbudówka przystosowana do przewożenia sprzętu saperskiego. Niestety inne źródła nie potwierdzają istnienia tej konstrukcji, a na jedynym zdjęciu oznaczonym jako 'Pionierpanzer 1 in Frankreich' jest opisany powyżej Munitionsschlepper auf PzKpfw Ia und Ib. Możliwe, że jak w przypadku leichte (Funk) Panzerwagen i kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. A mamy do czynienia z jednym i tym samym pojazdem.

Nieco światła na Pionier-Kampfwagen I rzuca historia kolejnej konstrukcji opartej na PzKpfw I. Pod koniec 1939 r. generał Alfred Jacob wydał rozkaz, według którego armia miała zamówić szybką dostawę stu Abwurfvorrichtungen (dosłownie: urządzenie do upuszczania ładunków wybuchowych), które miały być montowane na tylnej części kadłuba PzKpfw I Ausf. B. Urządzenie to było zdolne do upuszczenia ładunku wybuchowego ważącego do 50 kg na napotykane przeszkody. Każda dywizja pancerna miała otrzymać po 10 takich urządzeń. Zmodyfikowane czołgi są ujęte w opisanym powyżej rozkazie z 6 marca 1940 r.: każda kompania miała być podzielona na dwa 'plutony burzące' (Zerstörungszeuge), każdy wyposażony w pięć PzKpfw I. Polecenia te uściśla wcześniejszy rozkaz z lutego - kompania miała być wyposażona w 11 PzKpfw I Ausf. B (jeden dla dowództwa kompanii, po pięć dla plutonów). Ponownie dają o sobie znać rozbieżności w źródłach, a kwestia istnienia Pionier-Kampfwagen I (czy to pod nazwą Munitionsschlepper, czy też Abwurfvorrichtungen auf PzKpfw I Ausf. B, czy jako osobny pojazd) pozostaje otwarta. 

Abwurfvorrichtungen auf PzKpfw I Ausf. B

Bardzo podobnym koncepcyjnie pojazdem był Ladungsleger I (pojazd 'układający' ładunki wybuchowe). Zlecenie stworzenia stosownego urządzenia otrzymała Waggonfabrik Talbot w Akwizgranie 9 maja 1940 r. Modyfikacja obejmowała wysięgnik o regulowanej długości (2-2.75 m), który mógł rozmieszczać ładunki wybuchowe o masie do 75 kg. Wstępnie zamontowano go na jednym PzKpfw I Ausf. B (prawdopodobnie pod koniec maja 1940 r.), urządzenie zaś nie weszło do masowej produkcji ze względu na prace nad jego ulepszoną wersją - Ladungsleger 41 (Pressluftrohrladnugswerfer). Na początku 1942 r. Wa Prüf 5 zleciło stworzenie go Waggonfabrik Talbot, urządzenie miało używać sprężonego powietrza do 'wypychania' rur Bangalora na przeszkody lub miny. Sześć takich rur miało być zamontowanych po obu stronach czołgu. Konstrukcja obejmowała także wysięgnik z poprzedniej wersji, przy czym jego długość miała być zależna od rodzaju czołgu, na jakim została zamontowana. W połowie maja 1942 r. powstał jeden eksperymentalny model, nie wiadomo jednak na którym czołgu opisywane urządzenie zostało zamontowane.

Ladungsleger I

Abstrahując od kwestii Pionier-Kampfwagen I, rozbieżności pojawiają się także przy nazewnictwie opisanych powyżej maszyn. W encyklopedii Chamberlaina i Doyle'a Abwurfvorrichtungen auf PzKpfw I Ausf. B i Ladungsleger I mają tą samą nazwę: Ladungsleger auf PzKpfw I Ausf. B (przy czym w opisie pojazdu jest wskazane, że istniały dwie wersje urządzeń zamontowanych na czołgu). Podobne określenie stosuje Spielberger: Ladungsleger I, erste und zweite Ausführung. Z kolei w Panzer Tracts jest wyszczególnione, że nazwa Ladungsleger w przypadku Abwurfvorrichtungen auf PzKpfw I Ausf. B odnosi się wyłącznie do zamontowanego na czołgu urządzenia, a nie do całego pojazdu - by uniknąć zamieszania będę stosował się do tej właśnie nomenklatury.

Waggonfabrik Talbot otrzymało w 1940 r. kontrakt (tym razem na spółką z inną akwizgrańską firmą - Deutsche Valvo Roehren) na stworzenie urządzenia do wykrywania i rozbrajania min. Cewki detektora pokrywały szerokość 3.576 m i były umieszczone około 4.1 m przed czołgiem. Trzy siatki zrobione z lontu detonującego (Räumteppiche) były używane do oczyszczania pól minowych. Konstrukcja otrzymała nazwę Minensuch-Minenraum Gerät am PzKpfw i była testowana z miernym skutkiem na PzKpfw I ze względu na zbyt małą masę czołgu. Urządzenie to planowano w 1942 r. zamontować na PzKpfw 38(t), jednak nie wiadomo jak dalej potoczyły się losy tego projektu.

Ostatnią konstrukcją typowo saperską był Brückenleger auf PzKpfw I Ausf. A, czyli czołg mostowy. Niestety zawieszenie pojazdu było niewystarczająco dobre, toteż do owego projektu użyto PzKpfw II.

Na koniec ciekawostka: znalazłem wzmiankę o dwóch konstrukcjach zbliżonych do PzKpfw I, a pochodzących z końca wojny. Niestety nie są to projekty potwierdzone, a ich istnienie jest raczej wątpliwe. Prawdopodobnie w 1945 r. powstały plany dwuosobowych czołgów - VK 301 (opracowywany przez Weserhütte AG) oraz VK 501 (Büssing-NAG). Ich rozwój - o ile rzeczywiście takie czołgi istniały choćby na papierze - zakończyła oczywiście kapitulacja Niemiec.

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 14
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com

PzKpfw I i jego warianty (III)

Jak już wcześniej wspominałem, PzKpfw I w wersjach A i B był konstrukcją przestarzałą na początku wojny, co udowodniła kampania w Polsce. Skłoniło to Niemców do stopniowego wycofywania tych czołgów i adaptowania ich do wykonywania innych zadań. Jednym z nich było szkolenie nowych załóg. W szkołach pancernych jako Fahrschulwanne wykorzystywano kadłuby z pierwszej serii LaS (służyły tam jako Umbaufahrzeuge, można spotkać się także z nazwą PzKpfw I Ausf. A ohne Aufbau, czyli PzKpfw I bez nadbudówki i wieży) - z pojazdów tych korzystał także w czasie wojny Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps (Narodowo-Socjalistyczny Korpus Motorowy, organizacja zajmująca się szkoleniem kierowców i mechaników dla wojska). W 1937 r. każda jednostka otrzymała rozkaz zdemontowania z PzKpfw I Ausf. A nadbudówek i wież oraz wykorzystanie ogołoconych pojazdów do szkolenia załóg.

Wersja B również doczekała się takiego wykorzystania. Jedyną modyfikacją było dospawanie do kadłuba barierek dla załogi oraz zastąpienie tylnego pancerza cieńszym arkuszem stali niestopowej. Konstrukcja zwana Schulfahrzeuge została zbudowana w 1937 r. w liczbie 295 sztuk. Istniał także wariant tego pojazdu - Umsetz-Fahrzeuge. Miał on dodane pierścienie ślizgowe, które miały zaopatrywać pojazd w energię elektryczną dla obrotowej wieży (Umsetz-Fahrzeuge miał możliwość zamontowania nadbudówki i wieży, co czyniło wówczas z niego pełnoprawnego PzKpfw I) oraz przywrócono mu tylny pancerz. Zbudowano 147 kadłubów w latach 1937-38, zaś conajmniej 64 z nich otrzymało do końca 1940 r. nadbudówki i wieże zdemontowane wcześniej z PzKpfw I Ausf. A.

Schulfahrzeuge

By zakończyć kwestię pojazdów szkoleniowych należy wspomnieć jeszcze o PzKpfw I Ausf. B ohne Aufbau, znanym także jako Instandsetzungskraftwagen I. Pierwotnie był pomyślany jako pojazd konserwacyjny i naprawczy - miał służyć w jednostkach pancernych do 1941 r. W praktyce okazało się, że był zbyt mały by spełniać rolę wozu zabezpieczenia technicznego, toteż od połowy 1940 r. był wykorzystywany głównie jako pojazd szkoleniowy.

Instandsetzungskraftwagen I (za Panzer Tracts)

Jak pisze Ledwoch, sprawne dowodzenie wojskami pancernymi wymaga odpowiednich środków łączności, a PzKpfw I były za małe oraz miały zbyt słaby alternator, by móc zainstalować w nich radiostacje dalekiego zasięgu. Problem ten wyszedł na jaw w 1934 r. Postanowiono wówczas wprowadzić poprawki do drugiej serii LaS. Powstały wówczas leichte (Funk) Panzerwagen mit Sonderaufbau, czyli pojazdy ze zmodyfikowaną nadbudówką. Konstrukcja ta była pozbawiona wieży, którą zastąpiła powiększona w porównaniu ze zwykłym PzKpfw I nadbudówka (jednakże rozmiary czołgu pozostały takie same). Została ona opracowana od podstaw i w praktyce nie miał nic wspólnego z tą produkowaną przez Daimler-Benz. 15 pojazdów wzięło udział w manewrach w sierpniu 1935 r. Nie wiadomo tylko, jakie konkretnie radio zostało w nich zamontowane.

leichte (Funk) Panzerwagen mit Sonderaufbau

Pod koniec 1935 r. podjęto decyzję o budowie 72 czołgów dowodzenia - kleiner Befehlspanzerkampfwagen (od połowy 1936 r. nosiły one nazwę kleiner Panzerbefehlswagen). W konstrukcji tej zastosowano wydłużone podwozie wykorzystywane później w PzKpfw I Ausf. B oraz silnik Maybach NL38TR. Nadbudówka została ponownie zmodyfikowana - od teraz pojazd mógł pomieścić trzy osoby (do kierowcy i dowódcy-strzelca dołączył radiotelegrafista). Grubość pancerza nadbudówki nie przekraczała 13mm. W 1938 r. czołg doposażono w wieżyczki dowódcy na dachu mające pancerz grubości 13mm lub 14.5mm.

kleiner Panzerbefehlswagen

Wchodząc w kwestię produkcji kleiner Panzerbefehlswagen wkraczamy na grząski teren. Wiadomo, że czołg był produkowany w trzech seriach w latach 1936-37 i że zbudowano wówczas 184 czołgi (Jentz, Doyle). Spielberger podaje z kolei, że wersja przedprodukcyjna oparta na PzKpfw I Ausf. A nosiła nazwę kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. A (pochodziła z serii 1 kl A), zaś wersje produkcyjne oparte na PzKpfw I Ausf. B miały nazwy kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. B (seria 2 kl B) oraz kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. C (seria 3 kl B). Potwierdza to Ledwoch, dodatkowo podając, że seria 2 kl B była na początku uzbrojona w MG13, a później MG34, zaś seria 3 kl B miała pancerz pogrubiony do 19mm. Jednak dane te podważa częściowo encyklopedia Chamberlaina i Doyle'a. W omawianych czołgach rzeczywiście montowano różne karabiny maszynowe, ale grubość pancerza podniesiono do 15mm dopiero po kampanii w Polsce. Potwierdzenie znajduje istnienie kleiner Panzerbefehlswagen Ausf. A, przy czym powstał on poprzez modyfikację PzKpfw I Ausf. A, a nie został zbudowany od zera. Być może Spielberger miał na myśli wcześniejszą konstrukcję - leichte (Funk) Panzerwagen, którą czasem uważa się za wczesną wersję kleiner Panzerbefehlswagen.

W każdym razie kleiner Panzerbefehlswagen, podobnie jak PzKpfw I Ausf. A & B, wziął udział w pierwszych kampaniach Wehrmachtu. Nieco trudna do ustalenia jest konkretna liczba tych czołgów znajdujących się na wyposażeniu armii. Wszystkich czołgów dowodzenia Niemcy mieli wówczas 215 (z czego 177 w jednostkach frontowych i 20 w rezerwie), ale do tej liczby należy zaliczyć także np. Panzerbefehlswagen Ausf. D oparte na PzKpfw III. Na pewno kleiner Panzerbefehlswagen stanowiły wszystkie pojazdy w rezerwie, zaś 34 stracono w toku walk. W 1940 r. czołgi te otrzymały już inne zadania - miały służyć jako pojazdy obserwacyjne dla artylerii i w takiej roli walczyły we Francji w liczbie co najmniej 32. W późniejszych latach służyły jako m.in. ambulanse (Sanitätskraftwagen I) i wozy pogotowia technicznego.

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Thomas Jentz - Panzertruppen 1933-1942
• Janusz Ledwoch - Czołgi niemieckie 1933-1945
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-1
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-2
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 11-1
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com

PzKpfw I i jego warianty (II)

Niesnaski między Wa Prüf 6 a Kruppem w 1937 r. doprowadziły do tego, że zlecenie stworzenia nowego lekkiego czołgu rozpoznawczego otrzymała firma Krauss-Maffei. Wstępne prace rozpoczęły się jeszcze przed podpisaniem stosownego kontraktu z Wa Prüf 6 - jeszcze w 1937 r. zaczął powstawać projekt podwozia nazwanego VK 3 t wyposażonego w silnik Maybach NL38 o mocy 100KM i mogącego osiągnąć prędkość do 80 km/h, zaś w kwietniu 1938 r. światło dzienne ujrzały szkice koncepcyjne 5.5-tonowego pojazdu osiągającego maksymalną prędkość 77 km/h - VK 5 to. Kolejna wersja (VK 6, waga: 6 ton, silnik: Maybach HL54TRM o mocy 115KM, prędkość maks.: 67.5 km/h) miała być testowana we wrześniu 1939 r. w Monachium, ale opóźnienia na to nie pozwoliły. W międzyczasie powstawał projekt całego czołgu VK 601 opartego na podwoziu VK 6, ale wyposażonego w silnik Maybach HL61 o mocy 130KM, a następnie w mocniejszy Maybach HL45 o mocy 150KM (zapewniał maksymalną prędkość 80 km/h). Pojazd miał być uzbrojony w 7.92mm EW141 i 7.92mm MG34, a więc jeden z podstawowych mankamentów PzKpfw I w wersjach A i B nie został poprawiony.

W październiku 1938 r. Krauss-Maffei otrzymał kontrakt na zbudowanie sześciu podwozi testowych VK 601, zaś we wrześniu 1939 r. Wa Prüf 6 zdecydowało się na stworzenie zerowej serii VK 601 w liczbie 40 czołgów, przy czym podwozia miały zostać zbudowane przez Krauss-Maffei, a nadbudówki i wieże przez Daimler-Benz. Pojazd otrzymał wówczas nazwę PzKpfw I nA (neuer Art). Ukończenie produkcji planowano na okres między marcem a wrześniem 1941 r., w planach było zaś zbudowanie także kolejnego tysiąca takich czołgów. Pierwsze dostawy VK 601 nastąpiły jednak dopiero w październiku 1941 r., w międzyczasie zwiększono masę czołgu do 7.5 tony (późniejsze modyfikacje zwiększyły ją jeszcze do 8 ton) poprzez dospawanie dodatkowych płyt o grubości 5.5mm. Ostatecznie w lipcu 1942 r. VK 601 otrzymał swoją ostateczną nazwę - PzKpfw I Ausf. C.

PzKpfw I Ausf. C

Równocześnie, bo od lipca 1938 r., trwały także prace nad VK 602 wyposażonym we wspomniany wcześniej silnik Maybach HL61, zaś w szkicach koncepcyjnych z marca 1942 r. w Maybach HL50 o mocy 200KM. Spośród sześciu testowych podwozi VK 601 dwa zostały ukończone jako VK 602. Niewiele więcej wiadomo o tej konstrukcji. Na achtungpanzer.com znajduje się tylko krótka wzmianka o niej: miała być ulepszoną i lepiej opancerzoną wersją VK 601 oznaczoną jako PzKpfw I Ausf. D i produkowaną w niewielkiej ilości.

Jakie miało być przeznaczenie PzKpfw I Ausf. C? Z raportu z lipca 1941 r. wynika, że czołgi te miały zostać przydzielone do wojsk spadochronowych (czołg był przystosowany do transportu drogą powietrzną) oraz 'pancernych wojsk kolonialnych' (najprawdopodobniej DAK). Historia tego pojazdu wskazuje, że był on używany niezgodnie ze swoim przeznaczeniem - dwie jednostki były na etacie 1. Panzer-Division w marcu 1943 r., która stacjonowała wówczas we Francji. W listopadzie wróciła na front wschodni, ale wówczas dysponowała już tylko jednym PzKpfw I Ausf. C. Pozostałe 38 czołgów znajdowało się w składzie rezerwowych jednostek LVIII. Panzerkorps we Francji. 

Z inicjatywy szefa OKH, generała von Brauchitscha, powstała idea stworzenia ciężko opancerzonego czołgu, którego rolą miało być wsparcie piechoty podczas zdobywania fortyfikacji. Pomysł ten padł dopiero w listopadzie 1938 r., gdy po aneksji Sudetenlandu jedyną równie potężną linią fortyfikacji, co czeska, była francuska Linia Maginota. Realizacją zajęto się dopiero rok później (15 listopada 1939 r. przedstawiciele Krauss-Maffei spotkali się w celu przedyskutowania współpracy przy tworzeniu nowego czołgu). Było już zbyt późno na zbudowanie zakładanej konstrukcji przed planowaną kampanią we Francji, mimo to prace rozpoczęły się i trwały także po niemieckim zwycięstwie w czerwcu 1940 r. Czołg oznaczony jako VK 1801 miał być wyposażony w chłodzony wodą silnik Maybach HL45P o mocy 150KM, który pozwalał na osiągnięcie maksymalnej prędkości do 24.8 km/h. Pancerz miał osiągnąć grubość do 50mm, co dawało skuteczną ochronę przed działem kalibru 3.7cm. Uzbrojeniem pojazdu miały być zaś 7.92mm MG34.

22 grudnia 1939 r. Wa Prüf 6 zleciło budowę zerowej serii 30 czołgów dwóm firmom: Krauss-Maffei (podwozia) oraz Daimler-Benz (nadbudówki i wieże). W lutym 1940 r. wykonanie elementów pancerza zlecono zaś firmie Krupp. Według wstępnych planów VK 1801 miała zostać ukończona między grudniem 1940 r. a marcem 1941 r. Jednocześnie zaplanowano pierwszą serię 100 VK 1801, której produkcja miała rozpocząć się pod koniec 1941 r., ale pomysł ten zarzucono w lipcu 1942 r. Wtedy także VK 1801 otrzymał swoją ostateczną nazwę: PzKpfw I Ausf. F. Należy jeszcze wspomnieć o VK 1802 ze zmodyfikowanym układem napędowym i nową skrzynią biegów, jednak projekt ten pozostał jedynie na papierze.

PzKpfw I Ausf. F

Pięć VK 1801 zostało przydzielonych w maju 1942 r. do 1. Kompanii z Panzer Abteilung zbV 66 i wziąć udział w operacji Herkules, czyli desancie na Maltę. Jednak już we wrześniu 1942 r. kompania została przydzielona do 12. Panzer-Division (w kompanii było już wówczas siedem PzKpfw I Ausf. F), gdzie wzięła udział w walkach pod Tortołowem (w pobliżu Leningradu) 10 września 1942 r. Po tej bitwie tylko dwa czołgi uznano za sprawne, dwa zostały zniszczone, zaś kolejne dwa utknęły na bagnach i nie zostały odzyskane do 19 września. Kolejny czołg został stracony 26 września. W ciągu kolejnego miesiąca część PzKpfw I Ausf. F zostało naprawionych (raport z 24 października mówi o pięciu sprawnych czołgach i jednym uszkodzonym odesłanym do Niemiec). 

Kompania została w międzyczasie przydzielona do 2. Batalionu z Panzer-Regiment 29, do którego w styczniu 1943 r. dosłano kolejne pięć PzKpfw I Ausf. F. Zostały one jednak zniszczone w ciągu kolejnych dwóch miesięcy. Wobec zbliżającej się operacji Zitadelle batalion ten został przezbrojony w PzKpfw IV - w maju na etacie był już tylko jeden PzKpfw I Ausf. F (cztery zostały przydzielone do kompanii sztabowej). Kolejne pięć czołgów wysłano w lipcu 1943 r. do Panzer Instandsetzungs Abteilung 559, który wziął udział w Zitadelle. W maju 1943 r. w Wiedniu odtworzona została 2. Polizei-Panzer-Kompanie, która została wyposażona w pięć PzKpfw I Ausf. F. Została ona wysłana na front wschodni w sierpniu i w ciągu kolejnego roku straciła wszystkie czołgi. Podobnie jak wersja C, wersja F także została przydzielona do 1. Panzer-Division. W marcu 1943 r. dywizja dysponowała ośmioma takimi czołgami, w listopadzie było ich zaś już tylko siedem, z czego jeden sprawny. Na początku grudnia sprawne były już dwa, jednak w połowie miesiąca pięć czołgów zostało wysłanych do Niemiec. Pod koniec 1943 r. na froncie wschodnim ostał się już tylko jeden PzKpfw I Ausf. F.

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Janusz Ledwoch - Czołgi niemieckie 1933-1945
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-2
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com

PzKpfw I i jego warianty (I)

Pierwszy niemiecki czołg produkowany seryjnie nosił kilka różnych nazw. Ta, pod którą przeszedł do historii Panzerwaffe, została nadana mu dopiero w kwietniu 1936 r. - wcześniejsze to VK 617, MG Panzerwagen (od maja 1935 r.), MG Kampfwagen (od października 1935 r.) i MG Panzerkampfwagen (od listopada 1935 r.). Przez cały okres produkcji PzKpfw I równolegle pojawiała się także stara nazwa LaS wraz z numerem serii (2-4). W pierwotnych założeniach PzKpfw I Ausf. A miał być w gruncie rzeczy Krupp-Traktorem z nadbudówką i wieżą - w praktyce Wa Prüf 6 wprowadziło wiele drobnych modyfikacji i poprawek do drugiej serii LaS. Podstawowe parametry pojazdu (pancerz i wymiary kadłuba, silnik, planowane uzbrojenie) jednak nie zmieniły się.

Zmieniała się za to liczba planowych czołgów. Jeszcze w lipcu 1933 r. Wa Prüf 6 poinformowało firmę Krupp, że druga seria LaS obejmie 150 pojazdów. Pół roku mówiono już o 200, przy czym od grudnia 1934 r. do marca 1935 r. miało powstawać 40 podwozi lub 75 nadbudówek miesięcznie. Konkrety ustalono w kwietniu 1934 r. Krupp, jako pierwotny producent omawianego czołgu, miał przekazać dokumentację zmian w porównaniu z pierwszą serią LaS czterem firmom (Daimler-Benz, Henschel, MAN, Rheinmetall - razem określano je jako Ausweichfirm), z których każda miała zbudować po 30 czołgów. Pozostałe 80 miało powstać w zakładach Kruppa w Essen (50) oraz w należącej do koncernu firmie Grusonwerk w Magdeburgu (30). W międzyczasie (luty 1934 r.) generał Lutz naciskał na przyspieszenie produkcji i dostarczenie pierwszych pojazdów w październiku 1934 r. oraz zakończenie drugiej serii LaS w grudniu 1934 r. - ostatecznie stanęło na lutym 1935 r. Jednocześnie postanowiono, że będzie to ostatnia seria tych czołgów - produkcja miała zostać wznowiona tylko na wypadek wojny. Nie była to zbyt fortunna decyzja, zwłaszcza, że rozwijany równolegle PzKpfw II miał wejść do masowej produkcji dopiero w 1936 r. (w rzeczywistości nastąpiło to szybciej).

Postanowienie to zmieniono dość szybko. Jeszcze w czerwcu 1934 r. druga seria LaS została powiększona do 300 czołgów (100 miał zbudować Krupp, pozostałe zaś Ausweichfirm - każda po 50 sztuk). Donioślejsza była decyzja generała von Blomberga, ministra Reichswehry, wg której LaS miały otrzymać priorytet produkcji, zaś Reichsheera miała otrzymać okrągły 1000 tych pojazdów do lipca 1935 r. W jej efekcie rozpoczęto prace nad trzecią serią LaS liczącą 650 czołgów, ponownie rozdzielonych między pięć firm (Krupp - 215, Rheinmetall - 60, Daimler-Benz - 65, Henschel - 100, MAN - 110). W zderzeniu z rzeczywistością ustalenia z połowy 1934 r. mocno się rozjechały. W ramach drugiej serii zbudowano aż 863 czołgi, w ramach trzeciej - 152. W 1936 r. zbudowano także czwartą serię liczącą 175 czołgów (w produkcji nie brała już udziału firma MAN). Łącznie do końca 1936 r. zbudowano 1190 PzKpfw I Ausf. A.

PzKpfw I Ausf. A z czwartej serii LaS (za Panzer Tracts) 

Wersja A, chociaż była najlepszym czołgiem, na jaki mogli sobie pozwolić Niemcy około 1935 r., szybko doczekała się poprawek. Głównym problemem był silnik o zbyt małej mocy (60KM) i mający skłonność do przegrzewania się. W wersji planowano więc przede wszystkim wypróbować silnik firmy Maybach (Maybach NL38TR o mocy 100KM, testowano również silniki m. in. NAG Typ G i Krupp V-8) oraz zastosować nowe, dłuższe podwozie pochodzące z Kleiner Panzerbefehlswagena (konstrukcja ta zostanie przybliżona w jednym z najbliższych artykułów). Modyfikacje obejmowały także m. in. zawieszenie. Nadbudówka, wieża i uzbrojenie pozostały bez zmian w porównaniu z wersją A. Produkcji wersji B nie towarzyszył już wcześniejszy chaos. 15 stycznia 1935 r. Wa Prüf 6 podjęło decyzję o rozpoczęciu produkcji, a pierwsze PzKpfw I Ausf. B światło dzienne ujrzały już w lipcu lub sierpniu tego samego roku. Produkcją zajmowały się firmy Grusonwerk, Daimler-Benz, Henschel i MAN, które do końca 1937 r. stworzyły 253 czołgi piątej serii i 146 czołgów szóstej serii LaS. Nadmienię tu tylko, że PzKpfw I i powiązane z nim konstrukcje były eksportowane za granicę - szerzej opiszę to w jednym z kolejnych artykułów.

PzKpfw I Ausf. B (za Panzer Tracts) 

PzKpfw I swój chrzest bojowy przeszedł podczas wojny domowej w Hiszpanii. Pierwsze 32 czołgi znalazły się na półwyspie Iberyjskim w październiku 1936 r. (łącznie w walkach w Hiszpanii wzięły udział 102 pojazdy tego typu), które walczyły w ramach Panzer Abteilung 88. Początkowo jednostka ta została rozmieszczona w Cubas (20km na południe od Madrytu), gdzie niemieccy instruktorzy szkolili Hiszpanów. Same czołgi wzięły udział m. in. w szturmie na Madryt. Ich debiut nie wypadł okazale. MG13 nie były w stanie zagrozić radzieckim lekkim czołgom BT-5 i T-26, zaś pancerz mający oszałamiającą grubość 13mm nie zapewniał wystarczającej ochrony przed bronią przeciwpancerną Republikanów. Warto tu wspomnieć o dwóch przeróbkach dokonanych przez Hiszpanów. Część zdobycznych czołgów Republikanie uzbroili we francuskie działo Hotchkiss 25mm Model 1934 lub 1937, umieszczone w zmodyfikowanej wieży. Z kolei Nacjonaliści testowo uzbroili trzy PzKpfw I Ausf. B we włoskie lekkie działko przeciwlotnicze Breda Model 1935 kalibru 20mm (w nomenklaturze niemieckiej 20mm FlaK L/65 Breda Model 1935). Generalnie opinie na temat udziału PzKpfw I w hiszpańskiej wojnie domowej były złe. Bardzo krytyczną recenzję wystawił m. in. generał Fuller. Sam dowódca PzAbt 88 major von Thoma w raporcie z grudnia 1936 r. wskazywał na bezradność niemieckich czołgów w starciach z radzieckimi i konieczność uzbrojenia ich w działko kalibru 2cm.

Pomimo, że PzKpfw I był czołgiem zwyczajnie przestarzałym i nie przystającym do wymogów pola walki, to wziął udział podczas kampanii w Polsce. 260 czołgów zostało przydzielonych do Ersatzheer, zaś kolejne 973 (38% wszystkich niemieckich czołgów!) do jednostek frontowych. Spośród 819 zniszczonych przez Polaków czołgów, aż 320 z nich było oznaczonych jako PzKpfw I. Był to jasny sygnał, że pora odstawić ową konstrukcję do lamusa - i częściowo to zrobiono, m. in. konwertując PzKpfw I na pojazdy amunicyjne oraz samobieżne działa piechoty i przeciwpancerne. Mimo to w 1940 r., podczas kampanii na Zachodzie, w jednostkach frontowych wciąż służyło 554 PzKpfw I (później w ramach uzupełnień dosłano jeszcze 48 czołgów), zaś do Danii i Norwegii wysłano kolejne 29 pojazdów. Ponownie straty wśród PzKpfw I były wysokie - zniszczonych zostało 182 czołgów.

Nie było to jednak koniec ich kariery. Na początku 1941 r., przed wysłaniem do Afryki Północnej, Panzer-Regiment 5 został obdarowany 25 PzKpfw I Ausf. A, zaś kolejne 25 Ausf. A i 11 Ausf. B zostało wysłanych tam w ramach uzupełnień. Czołgi te brały także udział podczas operacji Marita (łącznie 18 sztuk). Ostatnim akordem była operacja Barbarossa. W niemieckich dywizjach pancernych wciąż znajdowało się 337 PzKpfw I, z czego 172 zostało straconych do końca sierpnia 1941 r., a pozostałe stopniowo wykruszały się wraz z nadejściem zimy.

Bibliografia:

• Peter Chamberlain, Hilary L. Doyle - Encyclopedia of German Tanks of World War Two (Revised Edition)
• Janusz Ledwoch - Czołgi niemieckie 1933-1945
• Walter J. Spielberger - Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-1
• Thomas Jentz, Hilary L. Doyle - Panzer Tracts No. 1-2
• i oczywiście nieocenione achtungpanzer.com